Home » بېلا بېلي لیکني » دتشریق تکبیرونه

دتشریق تکبیرونه

لیکوال : ابوزبیر

له هغو ځانګړوعباداتونه چې د ذوالحجې په میاشته کې ترسره کیږي يوهم تکبيرات تشريق دي

تکبیرات تشریق هم یوڅانګړی عبادة چې دذوالحجې دمیاشتي په څو خاص ورځوپوري (چې دوې ۲ د ذی الحجة لمړۍ لسیزي  اودري ۳ ددوهمي لسیزي لومړۍ ورځې دي) مختص دي ،

تکبیرات تشریق په صحیحو آحادیثو ثابت او له صحابه کرام په صحیح سند نقل شوي

(۱) لما فی البدائع الصنائع ۱/ ۴۵۸/ اتـفق الشيوخ الصحابة نحو عمر وعلی ، وعبدالله ابن مسعود وعائشه (رضی الله عنهم)علی البداية بصلاة الـفجر من يوم العرفة وبه آخذ علماؤنا ، قلت اما رواية ابن مسعود وعلی ، فذکره محمد بن الحسن فی کتاب الاثار/ ۴۲/ برقم/ ۴۲/ والحاکم فی مستدرک ۲۹۹/ جلد الاول رقم /۳۰۰/ واما رواية عمر فاخرجه الحاکم فی مستدرکه/ ۲۹۹/ جلد الاول فی کتاب العيد،

(۲) وفی الـفتا وی الـفريديه /۳/ ۲۰۸/ وتکبيرات التشريق فمروية عن عائشة وابن مسعود وعلی رضی الله عنهم )

په تکبیرات تشریق کی دامام اعظم ابو حنیفه رحمه الله او دصاحبینو یعنی(قاضي امام ابویوسف او امام محمدرحمهماالله ) په دي اتفاق ده چې تکبیرات تشریق واجب دي

اوپه دي هم اتفاق ده چې ابتدأاوشروع دتکبیراتو دعرفي (عرفات) دورځي دسهار له لمانځه ورسته ده

اما په انتهاءکې یې سره اختلاف دی ، دامام اعظم ابو حنیفه رحمه الله په نزددعرفي دورځي دسهار له لمانځه وروسته متصل شروع کیږي بیا داختر دورځي دمازدیګر په لمانځه ختميــــــــــــــــــږي چې ټولټال له اتو(۸) لمنځونو وروسته ویل کیږي .

او دصاحبینو رحمهما الله په نزد له مذکوره ټاکل شوي وخــت څخه شروع کیږي بیا دذی الجحة په دیارلسم (۱۳) تاریخ چې داختر څلرمه ورځ کیږی دمازدیګر په لمانځه ختــــــــــــــمیږي ، چې ټولټال له درویشتو (۲۳)لــــــــــــــــمونــــــــــــــــــځونو بــــــــــــــــــــــــعد ویــــــــــــــل کــیږي .

د مذهب متأخرین علماء هم دلته په دوه ډلی تقسیم شوي بعضو دامام ابو حنیفه رحمه الله قول ته تر جیح ورکړي چې دعرفي له سهار ځخه شروع اوداختر دورځي دمازدیګرپه لمانځه ختمیږي ، اوځينو نورو دصاحبینو – رحمهماالله – قول ته تر جیح ورکړي ،چې دعرفات په ورځ دسهار په لمانځه شروع اود اختر په څلورمه ورځ دمازدیګر په لمانځه ختمیږی .

څرنګه چې په دواړو جانیبینوکی قوي دلائل موجود دي ،لهذا دامو ښه وګڼله چې ددواړو اړخونوڅه څه دلائل ذکر کړوترڅو چې حقیقت واضح شي ،

علامه ابن الهمام چې دعلامه شامي په نزد له اصحاب ترجیح څخه هم ده ، اوهمدا راز صاحب دهدایه ، په مذکوره مسئله کي دامام ابوحنیفه (رحمه الله) قول ته تر جیح ورکړي

علامه ظفر احمد عثماني رحمه الله په   ( اعلاء السنن اوهم په امداد الاحکام کی چې دواړه دنوموړي تصنیفونه دي) کې په استناد دحوالو په تفصیل سره مسئله څیړلي اوبالاخر یې دامام صاحب – رحمه الله – قول ته ترجیح ورکړي ، البته په امدادالاحکام کې په دې باندي چې تکبیرات څو ورځي اوپه څو لمنځونو کې وویل سي دصاحبینو په قول فتوی ورکړي، خو په دویمې مسئلې کې ( چې په چا واجب او په چاندي واجب ) دامام رحمه الله قول ته ترجیح ورکړی.

اودفقهاؤپه کوموفتاواؤکې   چې دصاحبینو- رحمهماالله – ؤقول ته ترجیح ور کړشوې ،لکه شامی ، بحرالرائق اوجوهرة النیرة،اوداسی نوردټولو یې په تفصیل سره جوابونه کړي،   موږ دنوموړي دامداد الاحکام عبارت نقل کوو اود نوروکتابونو دحوالو په ذکرسره اکتفاء کوو،ومن الله التوفیق ،

امداد الاحکام /ج ۱ /ص ۶۳۷   /الی/ ۷ ۷۰

تر لاندي مذکوره تقریر مخته نوموړي دمظاهر العلوم( هند) دمفتیانو اوعلماؤ قولونه چې دصاحبینو رح،د قول تر جیح یې کړي ذکرکړي ، دهغوی په جواب کې نوموړی لیکي :

الجواب، سبحانک لاعلم لنا الا ما علمتنا انک انت العلیم الحکیم جواب سوال مرقوم الصدر از تتبع الکتب فقها حنیفه غلط معلوم می شود علی الاطلاق بهر کس واجب نیست بلکه بر هر مقیم که نماز با جما عت مستحبه ګزارد ه باشدچنانچه درفتاوی عالمګیري مرقوم است ،

اما شرطه فا قامت ومصر ومکتوبة وجما عت مستحبة هکذا فی التبيين وايضا درهدايه متنا عقيب الصلوة المفروضات علی مقيمين فی الامصار فی الجماعت المستحبة عند ابی حنيفه ره وليس علی جما عات النساء اذا لم يکن معهن رجل ولا علی جما عت المسافرين اذا لم يکن معهن مقيم ، والشرع ورد عند استجماع هذه الشرائط الا انه يجب علی النساء اذا اقتدين با الرجال وعلی المسافرين عند اقتدائهم باالمقيم بطريق التبعية ، آمده است واین قول نیز در مختصر الوقایه آمده است، من فجر عرفة عقیب کل فرض ادی بجماعت مستحبة علی المقیم با المصر ومقتد برجل ومسافر مقتد بمقیم الی عصر العید ، وقالا عصر آخر ایام التشریق و به یعمل

وهکذا در ما لابد منه ، مسطور است ، تکبیرات تشریق بعد هر نماز که بجماعت ګذارده برمقیم بمصر واجب است ازصبح روز عرفه تا عصر روز عید نزد امام اعظم رح ، وتا عصر تاریخ سیزدهم نزد صاحبین وفتوي برآن است ، واګر مسافر اقتدابمقیم کند بر انها نیز تکبیرات واجب شود ، بهر کس وناکس غبی وذکی اظهر من الشمس   ظاهر است که مختار قول ابی حنیفه است ، در مذهب احناف، اکنون باقی ماند جواب علیه الفتوی والعمل بقولهما فی الامصار ، جوابش آنست که مرجع ضمیر علیه فقط قول صاحبین که تا عصر روز سیزدهم هست ، ومر اد از قولهما قول تا سیزدهم است ، دران شکی نیست که مختار ومعمول به در مذهب احناف فی عامة الامصاروکا فة الاعصار همین است و چنانچه در عالمګیری منقوش است

وآما وقته فاوله عقيب صلوة الفجر من يوم العرفة واخره فی قول صاحبين عقيب الصلوة العصر الی اخر ايام التشريق هکذا فی التبيين ، الفتوي فی عامة الامصار وکا فة الاعصار علی قولهما کذا فی الزا هدی ،

ودر مختصر الوقایة وقالا الی عصر اخر ایام التشریق وبه یعمل ، وایضا فی ما لابد منه تا روز عصر عید نزد امام اعظم رح ، وتا روز عصر تا ریخ سیزد هم نزد صاحبین وفتوی بر ان است ، هرکه بر عبارت مرقومة الصدر باری نظر سطحی می اندازد هر ګز فتوي ندهد که فتوی برآن است که برهر مرد وزن خواه مسافر باشد خواه مقیم بمصر یا قریه منفرد با شد یا بجماعت ګزاردن تکبیر تشریق واجب است حاشا وکلا هر ګز این خیال صحیح نیست وعبارت هاي که مفتی صاحب نقل فرموده آند هر همه رانقل کردن وتطبیق دادن نهایت مشکل است وچندان ضرورت هم نیست لیکن عبارت که دران مدار فتوی است وبارها فارسی وعربی وارد ونقل کرده اند آن عبارت درمختار است وعلی مقتد مسافر وقروی وامرآة با التبعیة لکن المراة تخا فت ویجب علی مقیم اقتدی بمسافر وقالا بوجوبه فور کل فرض مطلقا الی اخره ، عبارات عالمګیري ومخصتر الوقایة و ما لابد منه آګر بدین عبارت ملا حظ کرده شود معلوم ګردد که علیه الاعتماد والعمل والفتوی الخ را تعلق فقط الی اخر ایام التشریق است ، چونکه   دراکثر جا عبارت فقهاء مختلط بوده است بناء علیه صاحب هدایه بوقت شرح علحده بیان فرموده وصاحب عالمګیری با چنان وضاحت بیان فرموده اند که دران هیچ خفاء نمانده که علیه را تعلق الی اخر ایام التشریق است ، نا که با قول مفتی صاحب ، کما لا یخفی علی المتامل ، نیز سخنی تعجب خیز است که جناب مفتی صاحب عباراتیکه نقل فرموده اند بهر چه که ازان حق ظاهر ګردد نقل نه فرموده اند چنانکه درعبارات بهشتی ګوهر نظر فرما ید همه عبارتش اینست : تکبیر تشریق یعنی هر نماز کی بعد ایک مرتبه الله اکبر الخ کهنا واجب هی بشرط که وه فرض جماعت سی پړ ګیا هوا اوروه مقیم مصر هو ، یه تکبیرات عورت اور مسافر پر واجب نهین ، اګر لوګ کسی ایسی شخص کی مقتدی هون جس پر تکبیرات واجب هی ، توان پر بهی واجب هوجائ ګی، درمختار ، لیکن اګر مسافر اور عورت بهی کهه لی تو بهتر هی که صاحبین کی نزدیک ان سب پر واجب   هی ،

هرکه عبارت ګوهر را ملاحظ نمایدهر ګز نمی ګوید که فتوی بر قول صاحبین است که بر هر مصلی مکتوبات تکبیر واجب است ، معهذا بنده می ګوید از لفظ بهتر واجب چګونه ثابت ګردد هرګز نه، بل استحباب مستفاد ګردد همین غرض است کجا که فقها نقل قول صاحبین کرده اند ، لایخفی هذا من من طالع کتب الفقهیه وهر ګاه ثابت شد عمل درامصار حسب قول امام ابوحنیفه رح است ، هر چند که جناب مفتی صاحب قول صاحبین که مثبت وجوب است نقل کرده اند اثر فایده نمی بخشد زیر اکه قول صاحبین رح را کسی منکر نیست لیکن عمل بدان مفتی به نیست ، کما علمت بل در مذهب ما از ان استحباب ثابت کرده شود کما لایخفی علی المتدبر،

حرره احقر الناس محمد مظهر علی ،

الجواب صحیح ، محی الدین احمد مدرس مدرسه باغباړ هند،

الجواب هوالصواب ، که برمنفرد ومسافر تکبیر تشریق بمذهب احناف واجب نیست ، کما فی الصغير ی ، تکبير تشريق عقيب الصلوة فريضة بجما عت مستحبة فلا يجب علی المسافر ولا علی المنفرد ، انتهی

وفی فتاوی السراجيه لا تکبير علی المنفرد عند ابی حنيفه ،انتهی

والجواب من امدادالاحکام ،

اقول وبا الله التوفیق ، ودليله ما فی ردالمحتار تحت قول الدر،وعليه الاعتماد والعمل والفتوی فی عامة الامصار ونصه هذا بناء علی انه اذا اختلف الامام وصاحباه فا العبرة لقوة وهوالاصح ، کما فی اخر الحاوی القدسی او علی ان قولهما فی کل مسئلة مروی عنه ايضا الی ان قال وبه اندفع ما فی الفتح من ترجيح قوله هنا ، ورد فتوی المشائخ بقولهما ، بحر ، ص، ۸۷۹/ج۱/ ، فهذا يدل علی ان ابن الهمام قدر د فتوی المشا ئخ فی هذه المسئلة التی اعتمدو فيها علی قول الصاحبين وافتو علی به فلو نظر المجيب الاول فتح القدير وراجع کلام المحقيق لعلم ان المسئلة التی رجحت المشائخ فيها قول الصاحبين انما هی مسئلة انتهاء وقت التکبير لا غير وفيها بسط الکلام ورد علی المشائخ الاعلام کما ذکر فی ص/ ۴۹/ ۲/ ، واما مسئلة من يجب عليه التکبير فلم يرجح المشائخ فيها قولهما علی قوله ولم يرد المحقق فيها علی احد من المشائخ فظهر من مجموع الکلام الشامی وکلام المحقق ان الذی عليه الاعتماد والعمل والفتوی هو الذی رد المحقق علی المشائخ ورجح فيه قول الامام وليس ذلک الامسئلة انتهاء وقت التکبير ، هذا وقد علم عادة صاحب الهداية انه يؤخر دليل الذی هوالمختار عنده وفی نتائج الافکار من عادة المصنف المستمرة ان يؤ خر القوی عند الذکر الادلة علی الا قوال المختلفة ليقع المؤخر بمنزلة الجواب عن المقدم وان کان قدم القوی فی الاکثر عند نقل الاقوال آه من مقدمة الهداية ،ص۳/ج۲/

وفی مسئلة من يجب عليه التکبير قدم صاحب الهداية قول الامام عند نقل الاقوال واخر دليله عن دليلهماوهذا يدل علی ان قول الامام هوالراجح فيها عنده ، وفی الخلاصة فی تکبير ايام التشريق ما نصه کبار الصحابة رض)يقولون بانه يبدأ باالتکبير من صلوة الغدأة يوم عرفة وبه آخذ علمائنا رح) واختلفو ا فی القطع قال ابن مسعود رض) يکبر الی صلوة العصر من اول يوم النحر وهو ثمانی تکبيرات وبه اخذ ابوحنيفه رح) وقال علی رض) الی صلوة من اخر ايام التشريق وهو ثلث وعشرون تکبيرة وبه ابوسف رح ومحمد رح ) وعليه الفتوی وعليه عمل الناس اليوم ، ثم هذا التکبير علی اهل الامصار فی الصلوة المکتوبات المؤديات بجماعة مستحبة ، حتی لايجب علی النسوان وان صلين بجماعة ، وعندهما کل من صلی المکتوبة فی هذه الايام فعلیه التکبير مقيما کان اومسافرا رجلاکان او امرأة فی المصر او غير المصر فی الجماعات او وحده ، ومن دخل فی الجماعة من المسافرين والنساء فعليهم التکبير تبعا للرجال ، کما فی الجمعة ، والمسافرين اذا صلو جماعة فی المصر فيه روايتان والاصح انه ليس عليهم التکبير آه ، ص، ۲۱۵/ج ۱/وهذا صريح فی ان الفتوی علی قولهما انما هو فی وقت قطع التکبير ،

واما فی حکم من يجب عليه فا الراجح قول الامام لان صاحب الخلاصة انما ذکر الفتوی فی الاول دون الثانی بل صرح فی حکم المسافر ين اذا صلو جماعة فی المصر با ن الاصح انه ليس عليهم التکبير مع انهما قا ئلان بوجوب التکبير علی المسافر المنفرد ايضا ، ولوکان فی قرية فعلی المسافرين اذا صلو ا جماعة فی المصر اولی ولکن صاحب الخلاصة صرح بتصحيح ما يخالف قولهما ، ثم راجعت البد ائع فرأئنه قد رجح قول الامام علی قولهما فی الفصلين ، وآجاب عن کل ما استدل به / ج   ۱ /ص ۱۹۸ /

وکذا رجح ابن امير الحاج فی شرحه المنية قول الامام علی قولهما فی الفصلين ايضا /ص۵۳۱/ نعم ذکر فی البحر عن سراج الوهاج والجوهرة ، والفتوی علی قولهما فی هذا ايضا ، ای فی وجوب التکبير علی کل من صلی المکتوبة فی هذه الايام ، فاالحاصل ان الفتوی علی قولهما فی اخر وقته وفيمن يجب عليه ، ص /۱۶۶/ ۲/ ولکن هذا معارض لترجيح صاحب الهداية وتصحيح صاحب الخلاصة ، وتحقيق صا حب البدائع وتصويب ابن امير حاج ، وبعارض الحديث الذی استدل به الحنفية علی اختصاص الجمعة والعيدين ، باالمصر وهو ما رواه ابن ابی شيبة فی مصنفه ، حدثنا عباد بن عوام عن حجاج عن ابی اسحاق عن الحارث عن علی رض) قال لاجمعة ولاتشريق ولا صلوة فطر والاضحی الا فی مصر جامع او مدينة عظيمة کذا فی نصب الرآية / ص ۳۱۳/ ج ۱

وسنده حسن کما ذکرته فی اعلاءالسنن وبه احتج ابو حنيفة رح ، علی اختصاص وجوب التکبير با هل المصر دون القری کما صرح به فی البحر والبدائع ، والتشريق رفع الصوت با التکبير قاله النضر بن شميل وهو من آئمة اللغة قاله صاحب البدائع فقول ابو حنيفة رح ، قوی رواية ودراية واکثر المصنفين علی تر جيح قو له علی قولهما فی من يجب عليه التکبير فلا عبرة بنقل السراج الوهاج والجوهرة ، والله اعلم باالصواب ، حرره ظفر احمد عفا الله عنه ،

ومثله فی اعلاء السنن / /ج ۸/ من ص/ ۱/ الی ص /۴/

او مولانا عبد الستار صاحب هم په پوره تفصیل سره دتشریق د تکبیرو مسئله په خپل کتاب ( الملتقط من الکتب معتبرة )، له ص(۱۹۴) الی (۲۰۰) څیړلی ، او باالاخر قول دامام علیه الرحمة ، ته یې دحوالو په استنا د تر جیح ورکړي ، وان شئت فارجع الیه ، ،

البته دمذهب نور فقهاء رحمهم الله عليهم فرمایې،چې فتوي په قول دصاحبينو رحمهما الله ده !

(۱)لما في الدر مختار علي صدر، ردالمحتار الجديد المجلد( ۱۲) ص ۷۴ الی۷۵/ج/۳ /

ط حنيفيه کوئته/

اوله من فجر يوم عرفة واخره الی عصر العيد بادخال الغاية فهي ثمان صلوات ووجوبه علي امام مقيم ، بمصر وعلي مقتدمسافر اوقروي، اوامرأته ،الی قوله ،وقالا بوجوبه فور کل فرض ولومنفردا اومسافر اوامرأة لانه تبع للمکتوبة الی عصر الي يوم الخامس ( اخر ايام تشريق )وعليه الاعتماد، والعمل والفتوي في عامة الامصار وکافة الاعصار ،

(۲) وقال ابن عابدين المشهور باالشامي رحمه الله ، في شرح قوله، وعليه الاعتماد ،هذا بناء علي انه اذااختلف الامام ،وصاحباه، فا العبرة لقوة الدليل ، وهوالاصح کما في اخر الحاوي القدس او ان قولهما في کل مسئلة مروي عنه ايضا، والافکيف يفتي بقول غير صاحب المذهب وبه اندفع ما في الفتح من ترجيح قوله هنا ، ورد فتوي المشائخ بقولهما ، بحـر

(۳)وفی حلاصة الفتاوی /۱/۲۱۵/ واختلفو فی القطع قال ابن مسعود رضی الله عنه يکبر الی صلوة العصر من اول يوم النحر وهو ثمانی تکبيرات وبه آخذ ابی حنيفه رح)وقال علی رضی الله عنه ) الی صلوة العصر من اخر ايام التشريق وهو ثلاث وعشرون تکبرة وبه آخذ ابويوسف رح)ومحمد رح) وعليه الفتوی وعليه العمل الناس اليوم !! الفصل الرابع والعشرون فی صلاة العدين

۳) وفی الفتاوی الفریدیتہ/۲۱۰ /۳ /کیا فرماتی ہے علماء دین اس مسئلہ   کی باری   میں کہ تکبیرات أیام تشریق میں مفتی بہ قول صاحبین   کا   ہے    یا   امام   ابوحنیفہ رح)   کا   ہے ،

الجواب ، مفتی   بہ قول   صاحبین   کا   ہے ،

قال العلامة جلاالدين الخوارزمی بعد تفصيل المسئلة وذکر العلامة نجم الدين الذاهدی فی شرحه للقدوری والفتوی والعمل فی عامة الامصار وکا فة الاعصارعلی قولهما،

(۴) ومثـــله فی الکفاية فی ذيل الفتح القدير/۲/۴۹/فصل فی تکبيرات التشريق ،

(۵)ومـــثله فی الـــتاترخانـــية /۱۰۲۱ /۲ /

(۶)ومثله في الهندية ۱۵۲ /۱ / (۷)والفقه الاسلامي ۳۸۳ /۲ /،(۸) وبحرالرائق ۱۶۵ /۲ / البـــــيروت،

(۹)والجوهــــرة النــــــــيرة/۱۱۴ /۱ /

(۱۰)والبــــنائيــــه شرح الهـــداية /۲/۱۴۹//

(۱۱) وزيـــــــلعي/۱//۲۲۷//     والله اعلم باالصواب

دامام اعظم ابوحنیفه او صاحبينو- رحمهم الله- په دي کي هم اختلاف ده چې تکبیرات په کوم چا واجب ، اوپه کوم چا واجب ندي ، دامام صاحب رحمه الله په نزدیې تفصیل په لاندي ډول ده

(۱)مقــــــــــــــــــــيم به وي په مســــــــــــــــــــــــــــــــافرواجب نده ،

(۲)مصري ،يعني په ښارکي به وي ،په بانډواوکليوالی سمواوســـــــــــــــــــــــــــــــــــيدونکو واجب ندي ،

(۳)په جماعت لمانځه کونکي به وي په منفرد،اوعریان،یعني دلوڅو خلګو په جماعت واجب ندي ،البته که مسافرپه مقيم امام پسي او يازنانه په نارينه پسي اقتداء وکړي دمتابعت له آمله ورباندي واجبـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــيږي

دامام يوسف ، اوامام محمدرحمهماالله ، په نزدپه هرهغه شخص واجب دي په کوم چاچې لمونځ فرض وي مثلا په ښاري ، قروي ،مقيم ، اومسافر ، په نارينه، اوزنانه ،په هرفرض لمونځ کونکي ،کي په جماعت سره کوي اوکه يي انفراداکوي ، که مستحب اومسنو ن جماعت وي اوکه مکروه،په ټولویو شان ته واجب دي .

په دي مسئله کي هم اکثرو فقهاؤ متأخرينودصاحبينورحمهماالله په قول فتوي ورکړي ده

(۱)لما في الدرمختار ۷۵ /۳ /الجديد ، مکتبه حنيفيه، من قوله، اوله من فجر عرفة الخ ، الی قوله ، وقالابوجوبه فور کل فرض مطلقا ، ولومنفردا ،اومسافرا أو أمرأة لانه تبع للمکتوبة ،الی عصراليوم الخامس ، اخرايام التشريق ، وعليه الاعتماد، والعمل والفتوي في عامة الامصاروکافة الاعصار،

(۲)وقال الشامي تحت قوله وعليه الاعتماد ،هذا بناءعلي انه اذا اختلف الامام وصاحبهاه فاالعبرة لقوة الدليل الی اخره ، مما سبق ،

(۳)وفي الفقه الاسلامي وادلته،۳۸۳ /۲ /التکبيرات واجب عقيب الصلوة المفروضة علي کل من صلي المکتوبة ولومنفرد ا اومسافر اومقتديا لانه تبع لها علي المفتي به من قول الصاحبين ،

(۴)ومثــله فی الجوهــرة النـــــيرة /۱۱۴ /۱ /

(۵) وفی الفتاوي الحقانية /۴۱۳ /۳ / سوال،تکبيرات تشريق ميں جوأئمہ احناف کا اختلاف   ہے اس ميں مفتي بہ رأي   امام صاحب رح،کي يا صاحين رح، ازراه کرم جواب مع حوالہ عنايت فرمائيں ،

الجواب مع الاختصار، متأخرين   علماء کرام نے صاحين کے رأي کومفتي بہ قرارديا ہے بحوالہ درمختار ۱۸۰/۲ باب الصلوة العيدين ،

قال العلامة الحصکفي رح،وقالا بوجوبه الخ،

(۶) و في البحرالرائق۱۶۶ /۲ /والحاصل ان الفتوي علي قولهما في اخروقته وفيمن يجب عليه باب الصلوة العيدين ،

(۷)وفی الفتاوی الفریدیة /۲۰۹ /۳ /الجواب ،مفتی بہ قول کی بناء پر تکبیرات تشریق منفردأاورعورتوں پربھی واجب ہے البتہ عورتون   جہر نہ کریں

(۸) ومثله فی مجمع الانهرط/ دارالاشاعةکوئته )۱۷۶ /۱ /ايضاباب الصلوةالعيدين(

قوله علی من يصلی الفرض )) علی ای وجه کان سواء ادی بجماعت اولا وسواءکان المصلی رجلا اوامرآة اومسافراومقيما او اهل قرية لانه تبع للمکتوبة )وعليه ای علی ما قال صاحباه (العمل )ای عمل النا س احتياطا فی العبادات وعليه الفتوی کما فی المجتبی وغيره!،ومثله فی جواهر الفقه، لمفتی محمدشفيع رح،۱/۵۰۵/ط دارالعلوم کراتش

(۹)ومــــــثله فی أمدادالاحکام /۷۸۰/۱ /ط دارالعلوم ک

(۱۰)ومثــــله بهشتي زيور لاشرف علی رح)/۲//۱۴۰//یولسمه حصه ،،

(۱۱)وفتح القدیر/۲//۴۹/ والله سبحانه تعالی اعلم   وعلمه اتم !!

لکه ځنګه چې په همدی وروستنېو حوالوکې دصاحبینورح)دقول ترجیح صریحا شوې ، دهندوستان اوپاکستان د اکثر ه شیوخو،اوعلماؤ د حاضرعصر عمل هم په قول دصاحبینو جاري ده ،اوهغه فرمایې چې قول دصاحبینو کې احتیاط ده اودعباداتو بنا ء هم پر احتیاط ده البته لکه ځنګه چې په لومړیو حوالوکی د علامه أبن همام قول ذکر شو چې دامام صاحب قول ته یې ترجیح ورکړی أوعلامه ظفراحمد عثمانی  وایې چې دعلامه مرغینانی له ترتیب هم ترجیح دامام ابو حنیفه رحمه الله دقول معلومیږی ځکه هغه دخپل سلوک مطابق دامام صاحب قول أخیر کی ذکر کړی ،

خو دعلامه أبن الهمام په جواب کی دعلامه شامی رح ،قول ذکر شو هغه داچې ، کله دأمام رحمه الله ، أو صاحبینو رحمهماالله په یو مسئله کی أختلاف راشی بیا قوة ددلیل ته کتل کیږی دلته دلیل دصاحبینو رح) دمتأخرین علماء په نزدقوی بلل شوی ! اوعلماء داهم فرمایې چې علامه ابن الهمام ولوکه له اصحاب تر جیح څخه ده خودنوموړي ترجیح هلته صحیح کیږي چې بل چا د یو قول په ترجیح تصریح نوي کړي دلته خوصاحب دبحر ابن نجیم المصری، رحمه الله دصاحبینودقول په ترجیح تصریح کړي

(۱) لما فی الشامی/ ۷۴ الی ۷۵/۳/ فی شرح قوله وعليه الاعتماد ، هذا بنا ء علی انه اذا اختلف الامام وصا حباه فاالعبرة لـقوة الدلـيل وهوالاصح کما فی اخر الحاوی القدس آوان قولهما مروی فی کل مسئلة عنه ايضا والافکيف يفتوی بقول غير صاحب المذ هب وبه اندفع ما فی الفتح من ترجيح قوله، هنا ورد فتوی المشائخ بقولهما ، بحر ،

اودعلامه مرغنیانی یعنی صاحب هدایه رحمه الله په جواب کی هم علما ء فرما يې چې تاخیر په ذکر کی هلته دلیل دترجیح کیداشی چې نورو فقهاء دهغه خلاف تصریح نه وی کړی دلته خو صاحب دبحرالرائق صراحتا قول دصاحبینو ته ترجیح ورکړی ،،

علامه شامی په مقدمه دشامی /۱/۱۷۱//   کی فرمايې ،

حاصل یې دادی ، که مسئله په متونو کی ذکر شی أودهغی په صحیح والی تصریح ؤ نه شی بلکی دصحت تصریح دمتن په خلاف باندی ؤ شی علامه قاسم رح ) فرمايې چې ترجیح هم هغه دمتن مقابل قول ته ورکول کیږی .

ځکه چې کوم قول په متنونوکی ذکر شوی د هغه تصحیح التزامی ده ، اوکوم چې په جانب مقابل کی ذکر شوی د هغه تصحیح صریحی ده تصحیح صریحی مقدم ده په تصحیح التزامی باندی ،

او بل علماء کرام فرما یی په دي استدلال نیول چې صاحب د هدا یه چې کوم قول اخرا ذکر کړی دهغه ترجیح ته اشاره وی دا مطلقا صحیح نده، ځکه چې ډیر ځله داسی هم وی چې فتوی په هغه قول وی چې صاحب دهدایه اولا ذکر کړي وي ! فارجع بعين الانصاف الی الهدايه تجد فی کثير من المواضـع

اصلا تر جیح دیو قول یا فتوی په   یو قول دا داصحاب الترجیح وظیفه ده ، نه داچې ظاهر الروایة ده او یا متن ده یا مؤخر ذکر شوی ده ،یا ورباندی اقتصارپه متونو سوی ده ،

کما قال علامه عبد الحکيم الشهيد رح، علی ها مش ا لهدا يه جلد ثالث ص ۳۳/ والترجيح والفتوی انما يطلب من اهل الترجيح والفتوی لامن المتون ولا من تا خير قول ولا من تقديمه ولا من اقتـــصار بعض المؤلـــــفين ،   والله أعلم باالصواب

اوبعضی علماؤ په مذکوره مسله کی یوه درمیانه رایه خپله کړی هغه دا چې دوجوب په صورت کې فتوی په قول دامام رحمه الله ده او دعمل په صورت کی فتوی په قول دصاحبینو رحمهماالله ده ! ولکل وجة هو موليها،

والله اعلم بالصواب

دتشــــــریق تکبـــــــــــــیرونه ،

دتشریق تکبیرله اول ترآخیره یو ځل په لوړ اواز ویل واجب دي تریووار زیات ویل يې دبعضولکه علامه شامی اوصاحب دمجمع الانهر اوداسی نور و په نزد خلاف سنت دي ،

کما فی الدرمختار علی صدر رد محتار /۳/ ۷۲/ الجديد، ويجب تکبير التشريق فی الاصح مرة للامر به وان زاد يکون فضلا قاله العينی   قال الشامی رحمه الله )لکن ذکر ابوسعود ان الحموی نقل القرأحصاري ان الاتيان به مرتين خلاف السنت آه قلت وفی الاحکام عن البر جندي ثم المشهور فی قول علمائنا انه یکبر مرة وقیل ثلاث مرات !

لهذا مولانا رفعت ، په حواله ددارالعلوم دیو بند لیکی ، چې بهتر به داوي چې اکتفاء په یوځل ؤشې ! دارالعلوم دیوبند /۵/۲۰۴/ وفتاو ی هندیه/ ج۲ ص ۳/

اما علامه رافعې دشامې ددي قول لاندي چې دري واره ویل خلاف السنت ده ج / ۳/ص ۷۳/ کی لیکی ،چې له ابن عمر رضی الله عنه څخه ددرو (۳) وارو ویل ثابت شوي دي !

قال لکن اخرج ابن المنذر ان ابن عمر کان يکبر ثلاثا ورآء الصلوة ويقول لااله الاالله وحده لاشريک له له الملک وله الحمد وهو علی کل شئی قدير !

و فې فتاوي حقانیة /۳/۴۱۱/ الجواب فرض نماز کی بعد ایک دفعہ تکبیر ٖ پڑ ہنا   واجب ہے اس سے   زائد یعنی تین دفعہ پڑ   هنا مستحب ہے اکر چی بعض فقہا ء نے   اس کو خلاف السنت کها ہے !

دتشریق تکبیردفرض لمانځه له سلام ګرزولو سره متصل ویل کیږي ، که يې له سلام بعد خبري وکړیي یایې اودس مات شي اویا هم له مسجد ووزي تکبیرات ورڅخه ساقطیږي، که له امام څخه هیر شی مقتدي دي دامام په ترک نه پریږ دي البته په ویلو کی به تلوارنه کوي بلکه په زوره دي ووایې ترڅو امام ته هم ور پیاد شی ،

(۱)لما فی الهنديــة /۱/ ۱۵۲/ ولوترک الامام التکبير يکبر المقتدی ،وينتظر المقتدی الامام حتی يآتي بشئی يقطع التکبير وهی الاشياء التی تقطع البناء کا الخروج من المسجد والحدوث العمد والکلام کذا فی الــتبيـــين ،

(۲) ومثــله فی الشامی / ۳/ ۷۶/ (۳)   ومثــله فی خلاصة الفتاوي /۱/۲۱۶/

تکبیرونه به نارينه په لوړ(اوچت) اواز وايي خوزنانه بيي په أهسته اوټيټ اواز وايي ،ځکه چې دزنانه ؤاوچت اواز په شريعت مطهره کي منـــــــــــــــــع ده،

او هغه څوک چې یویا دوه رکعت مثلا ورڅخه تیر شوي وي یعنی مسبوق وي هم تکبیر ویل باندی واجب ده خوهلته چې کله چې له لمانځه فارغ شی ،

(۱) لما فی الهنــديه /۱/ ۱۵۲/ وکذا يجب علی المسبوق ويکبر بعد ما قضی ما فاته ،

(۲) ومثـــــــــــــــــــله فی البحر الرائق / ۲/ ۲۸۸//

مسئله – مخکی موږ وویل چې دتشریق تکبیرونه له هر فرض لمانځه وروسته ویل واجب دي ، له فرض لما نځه څخه مراد فرض عین لمونځ ده نه فرض کفايه ،لهذا دجنازی له لمانځه وروسته تکبیرونه واجب ندي ،اونه هم له وترو بعد واجب دي اوفقها ء دمذهب فرمایې چې دجمعی له لمانځه وروسته تکبیرونه ویل واجب دي او داختر له لمانځه وروسته ویل مستحب دی !

(۱)لما فی البحر الرائق/۲/۲۸۹/ وقيـــد باالمکتوبة احتراز اعن الواجب کصلاة الوتر ،وقوله واراد باالمکتوبة الصلوة المفروضة من الصلوة الخمسة فلا تکبير عقب الصلوة الجـــنازة اه ،

(۲) ومثـــله فی خلاصـــة الفـــتاوی /۱/۲۱۶/ والله اعلم باالصواب

مسئله ! که له یوسړي فرض لمونځونه قضاء شی اوبیا وغواړي چې په ایام دتشریق کی قضاء راوړي دتشریق تکبیرونه په دري صورت کی ویل ورباندي لازمیږي

اول – دقضاء لمونځ به دتشریق دورځو لمونځ وی ،

دوهم – دا قضایې به د تشریق په ورځو کي راګرزه وي !

دریم- داقضايې لمونځ به د همدي کال قضاءشوي لمونځ وي، نه دتیر کال ، که دنورو قضاء شویو لمونځو قضاء به همدی ورځو کي راوړي تکبیرونه ورباندی نسته،

لما في الهندية/ج ۱ / ۱۵۲ / ومن نسی صلاة فی ايام التشريق فذکرها فی تلک السنة قضاها وکبر کذ فی الخلاصة ! واذا فاتته صلاة قبل هذه الايام فقضاها فيها لايکبروکذا الو فاتته صلاة فی ايام التشريق فقضاها فی عير ايام التسريق او قضاها فی ايام التشريق من قابل لايکبر عقيبها

(۱) ومثله فی رسايل مولانا رفعت قاسمي/۵/ ۹۳/ پښتو

(۳) ومثله فی خلاصة الفتاوي /۱/ ۲۱۶/ والله اعلم بالصواب

(دتشــــریق دتکبـــــیرونو کلـــــمات)

الله اکبر ، الله اکبر ،لااله الا الله ،والله اکبر الله اکبر ،ولله الحمد ، (۱)لما فی الهندية / ج ۱ / ۱۵۲ / واما عدده وما هيته فهو ان يقول مرة واحدة ، الله اکبر الله اکبرلا اله الاالله والله اکبر الله اکبر ولله الحمد ،

(۲) ومثله فی الدرمختار /۳/۷۲/

دمذکوره تکبيرونه نقل له حضرت ابراهيم عليه السلام څخه شويده ،

علماءفرمايي ، کله چې جبرائل عليه السلام له جنت داسماعيل عليه السلام په بديل کي فديه راوړه ،جبرائل (ع)ؤبيريدو چې ابراهيم (ع ) به داسماعيل/(ع )په ذبح کي تلواروکړي ،نو داکلمات ، الله اکبر الله اکبر، يئ وويل، کله چې ابراهيم عليه السلام دجبريل عليه السلام داکلمات وواريدل ،نويي داکلمات وويل ، لااله الاالله والله اکبر ، اوبيا چې اسماعيل عليه السلام په فديه خبر شو ، نويي داکلمات وويل ،

اللـــــــه اکــــــــــــــــــــبر ولله الحــــــــــــــــــــــــــــمد ،

قال العلامه ابن عابدين رحمه الله ، قوله وهوالماثور عن الخليل صلي الله عليه وسلم ،واصله ان جبريل عليه السلام لما جاء با الفداء خاف العجلة علي ابراهم فقال الله اکبر الله اکبر ، فلما راه ابراهيم عليه السلام قال لا اله الالله والله اکبر فلماعلم اسماعيل عليه السلام ، الفداء قال الله اکبر ولله الحمد،، کذا ذکره الفقهاء ولم يثبت عند المحديثن کما في الفتح بحر الرائق /۲/۲۸۸/ صاحب دبحر لیکی چې مذکوره قصه په صحیح سند ثابت شوي نده، اما تکبیرونه په ذکر شوي ترتیب په جید سند سره ابن ابی شیبه له ابن مسعود رضی الله عنه څخه روایة کړی

 

About admin